प्रतिनिधी : दुग्धव्यवसाय हा ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि पशुपालकांच्या उत्पन्नाचा महत्त्वाचा आधार आहे. मात्र, दुधाळ जनावरांमध्ये आढळणारा कासदाह (मॅस्टायटिस) हा रोग दूध उत्पादनात घट होण्याबरोबरच पशुपालकांचे आर्थिक नुकसान होण्याचे प्रमुख कारण ठरतो. त्यामुळे या रोगाची लक्षणे ओळखून वेळीच उपचार करणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना राबविणे आवश्यक असल्याचे आवाहन पशुवैद्यकीय अधिकारी डॉ. चेतनकुमार राजाबाबू पेद्दापल्ली यांनी केले आहे.
काय आहे कासदाह रोग?
गाय, म्हैस यांसारख्या दुधाळ जनावरांच्या कासेच्या ऊतींना सूज येण्याच्या स्थितीला कासदाह असे म्हणतात. प्रामुख्याने जिवाणूंच्या संसर्गामुळे हा रोग होतो. गोठ्यातील अस्वच्छता, दूध काढताना स्वच्छतेच्या नियमांचे पालन न करणे, कासेला होणाऱ्या जखमा आणि दूषित उपकरणांचा वापर यांमुळे कासदाहाचा धोका वाढतो.
कासदाहाची लक्षणे ओळखणे महत्त्वाचे
कासेला सूज येणे, कास गरम होणे, स्पर्श केल्यावर वेदना जाणवणे, दूध उत्पादनात अचानक घट होणे तसेच दुधात गुठळ्या, रक्त किंवा रंगातील बदल दिसणे ही कासदाहाची प्रमुख लक्षणे आहेत. रोगाची तीव्रता वाढल्यास जनावराला ताप येणे, भूक मंदावणे आणि अशक्तपणा जाणवणे अशी लक्षणेही दिसू शकतात.कासदाहाचा सुप्त अर्थात उपक्लिनिकल प्रकार अधिक धोकादायक ठरू शकतो. या अवस्थेत कास किंवा दुधामध्ये स्पष्ट बदल दिसत नसले, तरी दूध उत्पादन आणि गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे जनावरांची नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे. पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार कॅलिफोर्निया मॅस्टायटिस टेस्ट (CMT) किंवा अन्य आवश्यक चाचण्यांद्वारे सुप्त कासदाहाचे निदान करता येते.
प्रतिबंधासाठी स्वच्छतेला प्राधान्य द्या
कासदाहाचा धोका कमी करण्यासाठी पशुपालकांनी दूध काढण्यापूर्वी कास आणि सड स्वच्छ करून स्वतंत्र स्वच्छ कापडाने कोरडे करावेत. दूध काढणाऱ्या व्यक्तीने हातांची स्वच्छता राखावी आणि दूध काढण्याची प्रक्रिया योग्य पद्धतीने करावी. दूध काढल्यानंतर पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार सड निर्जंतुकीकरणासाठी योग्य द्रावणाचा वापर करावा.गोठा स्वच्छ आणि कोरडा ठेवणे, शेण व ओलसर कचरा नियमितपणे काढणे तसेच कासेला जखमा होणार नाहीत याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. दूध उत्पादनात अचानक घट झाल्यास किंवा दुधामध्ये असामान्य बदल दिसल्यास पशुवैद्यकाशी त्वरित संपर्क साधावा.
वेळेवर उपचार केल्यास नुकसान टाळणे शक्य
कासदाहाची लक्षणे दिसताच जनावराची पशुवैद्यकाकडून तपासणी करून घ्यावी. रोगाची तीव्रता आणि संसर्गाचे कारण लक्षात घेऊन उपचार करणे आवश्यक आहे. पशुवैद्यकीय सल्ल्याशिवाय प्रतिजैविके किंवा अन्य औषधांचा वापर करू नये.उपचारादरम्यान दूध वापरण्याबाबत पशुवैद्यकांच्या सूचनांचे पालन करणे गरजेचे आहे. औषधांचे अंश असलेले दूध निर्धारित कालावधीत विक्रीसाठी किंवा मानवी सेवनासाठी वापरू नये. यामुळे ग्राहकांच्या आरोग्याचे संरक्षण होण्यास मदत होते.
प्रतिबंध हाच सर्वोत्तम उपाय
कासदाहामुळे दूध उत्पादनात घट होण्यासोबतच उपचारांचा खर्च वाढतो आणि जनावरांच्या उत्पादकतेवर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पशुपालकांनी स्वच्छ दूध काढण्याच्या पद्धतींचा अवलंब करावा, जनावरांच्या कासेची नियमित तपासणी करावी आणि रोगाची लक्षणे दिसताच योग्य उपचार करून घ्यावेत, असे आवाहन पशुवैद्यकीय अधिकारी डॉ. चेतनकुमार राजाबाबू पेद्दापल्ली यांनी केले आहे.
